Олон улсын хамтын нийгэмлэг Монголын эдийн засгийн шинэчлэлийг дэмжинэ
2025 оны эхний улиралд Монгол Улсын Засгийн газар олон улсын хөгжлийн банкуудтай хийсэн уулзалтуудаараа анхаарал татлаа. Дэлхийн банк болон Азийн хөгжлийн банк (АХБ) дараагийн гурван жилд Монголд санхүүгийн шинэ багц дэмжлэг үзүүлэх боломжтой гэсэн мэдээ албан ёсоор батлагдаагүй ч төсвийн салбарт ажилладаг хүмүүс энэ асуудлыг идэвхтэй ярилцаж байна.
Монголын эдийн засаг олон жил дараалан гадны зээл, тусламжаас хамааралтай байсан нь нууц биш. Гэвч өнөөдөр энэ хамтын ажиллагаа юуг өөрчилж чадах вэ гэдэг асуулт байсаар байна. Нийтлэл дэх мэдээлэл нь Засгийн газрын албан ёсны мэдэгдэл биш бөгөөд эдгээр байгууллагуудын өмнөх ажлын туршлага болон Монгол дахь хөрөнгө оруулалтын бодит орчинд үндэслэн бичигдсэн.
Олон улсын санхүүгийн байгууллага яагаад Монголд анхаарч байна вэ
Дэлхийн банк болон Азийн хөгжлийн банк нь сүүлийн арван жилд Монголд олон төслийг хэрэгжүүлсэн. Эдгээр төсөл нь ихэвчлэн дэд бүтцийн хөгжил, хөдөө аж ахуй, нийгмийн хамгаалал зэрэг чиглэлд төвлөрдөг. Гэвч тэдгээрийн үр дүн нь үргэлж илэрхий биш байдаг.
Одоо энэ сонирхол дахин нэмэгдсэн шалтгаан нь Монголын эдийн засгийн бүтцийн өөрчлөлттэй холбоотой. Хуучин уул уурхайн бизнес загвар нь зах зээлийн уналтаас болж тогтворгүй болж, Засгийн газар шинэ орлогын эх үүсвэр хайж байна. Үүнд экспортын бараа, дотоод боловсруулах үйлдвэр, үйлчилгээний салбар, хөдөө орон нутгийн хөгжил багтана.
Мөн олон улсын байгууллагууд Монголын газар зүйн байршил, Ази дахь улс төрийн тэнцвэрт байдалд өгөх нөлөөг анхаарч үздэг. Энэ нь эдийн засгийн тооцоолол.
Дэмжлэгийн мөнгө хаана ашиглагдах магадлалтай вэ
Хэрэв шинэ санхүүжилт ирвэл түүний зорилго нь төсвийн хөрөнгө оруулалтын чанарыг сайжруулах байх болно. Монголын Засгийн газар жил бүр төсвийн хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөө гаргадаг боловч хэрэгжилт нь ихэвчлэн хагас болон түүнээс бага байдаг.
Энэ нь мөнгөний хомсдол, төслийн бэлтгэл, техникийн зураг, тендерийн шуурхай явц, гүйцэтгэгчийн чадавхи зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаална. Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банк нь энэ бүх процессыг нэг дор шийдэх боломжгүй гэдгийг мэддэг учраас тэд өөрийн санхүүжилтэд нарийн нөхцөл тавьдаг.
Жишээ нь, хэрэв зээл нь замын хөгжилд чиглэсэн бол тухайн зам нь нэг сумын хэрэгцээг хангах, бүс нутгийн худалдаа эсвэл экспортын чиглэлд нөлөөлөх ёстой. Тиймээс Засгийн газар юуг урьдчилан тодорхойлох чадвартай байх нь чухал.
Өөр нэг чиглэл бол хөдөө орон нутгийн дахин төлөвлөлт. Гадны хөрөнгө оруулагчид гэр хорооллын дахин төлөвлөлтэд сонирхолтой байгаа нь мэдэгдсэн. Энэ нь нийслэлийн асуудал, жижиг хотууд, сумдын төвүүдэд ч хамааралтай. Олон улсын дэмжлэг нь энэ төрлийн төсөлд техникийн туслалцаа, тогтвортой санхүүжилтийн загвар зэрэг өгч чадна.
Өмнөх туршлага юуг заасан бэ
Дэлхийн банкны өмнөх төслүүд Монголд янз бүрийн үр дүнтэй байсан. Нэг талаас, хөдөө аж ахуйн салбарт зарим амжилт байсан: малчдад зориулсан сургалт, жижиг зээлийн хөтөлбөр, мал эмнэлгийн үйлчилгээний сайжруулалт зэрэг.
Нөгөө талаас, том дэд бүтцийн төслүүд удаан хугацаа шаарддаг бөгөөд ихэвчлэн төлөвлөсөн хугацаанаасаа хоцордог. Энэ нь Монголын асуудал, олон орны нийтлэг зүйл юм.
Азийн хөгжлийн банк нь эрчим хүчний салбарт идэвхтэй оролцсон. Цахилгаан станцын засвар, дулааны сүлжээний шинэчлэл зэрэг нь АХБ-ын санхүүжилтээр хийгдсэн. Гэвч эдгээр төслийн дараах ашиглалт, засвар үйлчилгээ нь улсын төсвөөс хамаардаг тул урт хугацааны үр ашиг нь төсвийн чадавхитай шууд холбоотой.
Өөрөөр хэлбэл, гадны зээл нь зөвхөн анхны барилга угсралтыг хийж өгдөг. Дараа нь бүх зүйл орон нутгийн удирдлагын гарт шилждэг.
Засгийн газар яаж бэлтгэл хангаж байна вэ
Сүүлийн хэдэн сард Засгийн газар төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэх төсөл арга хэмжээний бэлтгэл хангах уулзалт зохион байгуулсан. Энэ нь олон улсын санхүүжилт ирэхээс өмнө дотоодын процессыг сайжруулах оролдлого юм.
Уулзалтын үеэр яригдсан гол асуудлууд нь техникийн баримт бичгийн чанар, тендерийн ил тод байдал, гүйцэтгэгчийн сонгон шалгаруулалтын шалгуур зэрэг байв. Эдгээр нь энгийн мэт санагддаг боловч бодит ажлын явцад ихээхэн саад болдог.
Жишээ нь, нэг төсөл нь төсөвт багтсан боловч техникийн зураг батлагдаагүй учраас нэг жил хойшлогдож болно. Эсвэл тендерт ирсэн компани нь хангалттай туршлагагүй гэж тооцогдвол дахин шинэ тендер зарлах шаардлагатай болдог.
Дэлхийн банк болон Азийн хөгжлийн банк нь эдгээр асуудлыг мэддэг учраас тэд зөвхөн мөнгө өгөхгүй, урьдчилсан зөвлөгөө, техникийн дэмжлэг үзүүлдэг. Гэхдээ эцсийн шийдвэр нь үргэлж Монголын талд байдаг.
Иргэд энэ дэмжлэгээс юу хүлээх ёстой вэ
Хэрэв шинэ санхүүжилт албан ёсоор зарлагдвал хамгийн чухал асуулт бол энэ мөнгө хэнд очих вэ гэдэг юм. Ихэнх иргэд олон улсын зээлийг зөвхөн засгийн газрын асуудал гэж үздэг боловч үнэн хэрэгтээ энэ нь амьдралын чанарт шууд нөлөөлдөг.
Жишээ нь, хэрэв зам сайжирвал хөдөө орон нутгийн хүнс нийслэлд хямдхан хүрнэ. Хэрэв цахилгааны эх үүсвэр тогтвортой болвол өвөл дулаан хангалттай байна. Хэрэв жижиг бизнест зээл олгох механизм сайжирвал ажлын байр нэмэгдэнэ.
Гэхдээ энэ бүхэн нь зөвхөн мөнгөний хэмжээнээс хамаарахгүй. Төслийн хяналт, ил тод байдал, иргэдийн оролцоо зэрэг нь үр дүнд чухал нөлөөтэй.
Зарим улсад олон улсын зээлийн төслүүд дуусмагц иргэд юу болсныг мэддэггүй байдаг. Монголд ч мөн адил. Иргэд өөрсдөө асуух, мэдээлэл шаардах эрх байгааг мэдэх хэрэгтэй.
Бусад орны туршлагаас суралцах зүйл
Казакстан улс сүүлийн хорин жилд Дэлхийн банк болон Азийн хөгжлийн банктай идэвхтэй хамтран ажилласан. Тэдний туршлага нь Монголд хэрэглэгдэх боломжтой зарим зүйлийг харуулж байна.
Казакстан эхлээд эрчим хүч, тээвэр зэрэг том салбарт төвлөрсөн. Дараа нь жижиг, дунд үйлдвэрийн хөгжил, хөдөө аж ахуйн боловсруулах үйлдвэрт анхаарал хандуулсан. Энэ нь улсын орлогын бүтцийг өөрчилсөн.
Монголд ч үүнтэй төстэй боломж байна. Гэхдээ Казакстаны газар нутаг, хүн ам, эдийн засгийн хэмжээ Монголоос том учраас туршлагыг шууд хуулбарлах боломжгүй. Харин зарчмыг авч, Монголын нөхцөлд тохируулах шаардлагатай.
Өөр нэг жишээ бол Киргизстан. Тэд олон улсын дэмжлэгийг ашиглан хөдөө орон нутгийн усан хангамж, эрүүл мэндийн үйлчилгээний сүлжээг сайжруулсан. Энэ нь том хөрөнгө оруулалт биш боловч иргэдийн амьдралд шууд үр дүн өгсөн.
Монгол ч мөн адил том төсөл биш, жижиг боловч тогтвортой төслүүдийг сонгох боломжтой.
Одоо юу хийх хэрэгтэй вэ
Засгийн газар эхлээд тодорхой чиглэл сонгох ёстой. Бүх салбарыг нэгэн зэрэг хөгжүүлэх нь боломжгүй. Хамгийн яаралтай, хамгийн их нөлөөтэй салбаруудыг эрэмбэлэх хэрэгтэй.
Дараа нь төслийн бэлтгэлийн чанарыг дээшлүүлэх. Энэ нь зөвхөг техникийн баримт биш, санхүүгийн тооцоо, нийгмийн үр дүнгийн үнэлгээ, байгаль орчны судалгаа зэрэг багтана.
Гуравдугаарт, ил тод байдлыг хангах. Олон улсын зээлийн нөхцөл, төслийн явц, зарцуулалтын дэлгэрэнгүй мэдээллийг нийтэд хүртээмжтэй болгох нь итгэлийг бий болгоно.
Эцэст нь, иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх. Төсөл хэрэгжих бүс нутгийн иргэд өөрсдийн санал бодлоо илэрхийлэх, хяналт тавих эрхтэй байх ёстой. Энэ нь ардчиллын зарчим, төслийн амжилтыг нэмэгдүүлэх арга юм.
Баримтууд
- Дэлхийн банк болон Азийн хөгжлийн банк нь Монголд сүүлийн арван жилд хэдэн арван төсөл хэрэгжүүлсэн.
- Монголын төсвийн хөрөнгө оруулалтын хэрэгжилт жил бүр төлөвлөсөн хэмжээнээс бага байдаг.
- Гадны зээлийн нөхцөл нь ихэвчлэн техникийн баримт бичиг, тендерийн ил тод байдлыг шаарддаг.
- Хөдөө орон нутгийн дахин төлөвлөлт нь одоогийн гадны хөрөнгө оруулагчдын сонирхлын нэг чиглэл болжээ.
Олон улсын зээл Монголд хэзээ ирэх вэ?
Албан ёсны огноо батлагдаагүй. Засгийн газрын бэлтгэл ажил одоо явагдаж байгаа бөгөөд дараагийн хэдэн сард тодорхой болох магадлалтай.
Энэ зээл юунд зарцуулагдах вэ?
Төсвийн хөрөнгө оруулалт, дэд бүтцийн хөгжил, хөдөө орон нутгийн төсөл зэрэг чиглэлд зарцуулагдах боломжтой. Нарийвчилсан жагсаалт хараахан гараагүй байна.
Иргэд энэ зээлийн талаар хаанаас мэдээлэл авах вэ?
Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас, Сангийн яамны мэдээлэл, мөн олон улсын байгууллагуудын Монгол дахь төлөөлөгчийн газрын вэбсайтаас мэдээлэл авч болно.
Мөн уншаарай: Казакстан улсын хөгжилд манай улс чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. · Ирэх онд төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэх төсөл арга хэмжээний бэлтгэл хангах уулзалт хийлээ. · Гадны хөрөнгө оруулагчид Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтөд оролцох хүсэлтэй байна.